Dlaczego wolność zgromadzeń jest ważna?
Wolność zgromadzeń to jedno z podstawowych praw człowieka. Umożliwia publiczne wyrażanie poglądów, protestowanie lub wspólne domaganie się zmian. Bez niej demokracja nie działa w pełni.
W społeczeństwach demokratycznych zgromadzenia pełnią funkcję partycypacyjną, czyli pozwalają jednostkom wpływać na decyzje polityczne i kształtować narrację publiczną, niezależnie od innych mechanizmów przedstawicielskich. To właśnie dzięki nim obywatele mogą czuć, że „ich głos się liczy”.
Głos jednostki nie jest tak mocno słyszalny, jak głos tysięcy ludzi, gromadzących się w wspólnym celu z tymi samymi postulatami.
Przykłady historyczne:
- Gdyby w latach 80. nie odbywały się strajki Solidarności, Polska prawdopodobnie nie stałaby się demokratycznym krajem.
- Gdyby Martin Luther King nie poprowadził Marszu na Waszyngton, prawa obywatelskie w USA mogłyby rozwijać się wolniej.
Pytanie do refleksji:
Jak wyglądałoby Twoje życie, gdyby nie można było protestować ani wspólnie domagać się zmian?
Podstawy prawne
Wolność zgromadzeń jest gwarantowana przez Konstytucję RP:
Konstytucja RP
art. 57: Każdy ma prawo do organizowania pokojowych zgromadzeń oraz uczestniczenia w nich. Ograniczenia tej wolności mogą być wprowadzone tylko ustawą, w określonych sytuacjach, np. dla bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, ochrony zdrowia, środowiska lub praw innych osób.
Prawo do zgromadzeń wynika także z aktów prawa międzynarodowego:
Karta Praw Podstawowych UE
art. 12: Każdy ma prawo do wolności pokojowego zgromadzania się i stowarzyszania się…
Europejska Konwencja Praw Człowieka
art. 11: Każdy ma prawo do swobodnego pokojowego zgromadzania się.
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych
art. 21: państwo może ograniczyć zgromadzenia tylko w wyjątkowych sytuacjach (bezpieczeństwo, zdrowie publiczne, ochrona praw innych).
Kilka kluczowych zasad:
Zwróć uwagę, że Konstytucja ustanawiając wolność zgromadzeń posłużyła się słowem: „Każdemu”. Oznacza to, że wolność ta może być realizowana nie tylko przez obywateli RP ale także osoby nieposiadające obywatelstwa.
Wolność przysługuje jedynie pokojowym zgromadzeniom, czyli takim, które przebiegają z poszanowaniem integralności fizycznej osób oraz mienia prywatnego i publicznego. Jeśli zgromadzenie staje się niebezpieczne, władze mają prawo je rozwiązać.
Wolność zgromadzeń ma w sobie dwa aspekty – czynny, czyli prawo do zorganizowania zgromadzenia i bierny, czyli prawo uczestniczenia w zgromadzeniach. Wprawdzie organizatorem zgromadzenia może jedynie osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnej, czyli osoba pełnoletnia, ale udział w zgromadzeniu może wziąć każdy – również dzieci i młodzież.
To trochę jak z meczem piłkarskim – ktoś musi go zorganizować i odpowiada za przebieg, ale kibicować mogą wszyscy.
Zgłaszanie zgromadzeń
Zgłoszenie o zamiarze zorganizowania zgromadzenia można złożyć w gminie. Można to zrobić pisemnie, ale także ustnie do protokołu lub e-mailem, a nawet telefonicznie.
Katalog informacji, które należy podać przy zgłoszeniu zgromadzenia, określony został w art. 10 ustawy prawo o zgromadzeniach. Możesz także sprawdzić na stronie swojej gminy, w jaki sposób zgłosić zgromadzenie. Przykładowo dla zgromadzeń organizowanych w Warszawie, procedura została opisana tutaj: https://warszawa19115.pl/-/zawiadomienie-o-zgromadzeniu-publicznym
Ważna jest data i godzina zgłoszenia zgromadzenia, ponieważ decyduje kolejność zgłoszeń. Nie jest wymagane otrzymanie zgody na zorganizowanie zgromadzenie. Brak decyzji odmownej oznacza, że zgromadzenie może się odbyć.
Decyzję o odmowie zorganizowania zgromadzenia można także zaskarżyć do Sądu.
Kilka lat temu, wprowadzono kategorię uprzywilejowanych zgromadzeń, tzw. zgromadzenia cykliczne. Zgromadzenia takie mają pierwszeństwo, niezależnie od kolejności zgłoszeń. Rozwiązanie to jest krytykowane, ponieważ w sposób istotny ogranicza wolność zgromadzeń.
Zgodę na organizację takiego wydarzenia wydaje wojewoda, na podstawie kryteriów, które dają mu bardzo dużą swobodę w podjęciu tej decyzji.
Zgodnie z art. 26a ust. 1 prawa o zgromadzeniach: art. 26a prawa o zgromadzeniach.
Jeżeli zgromadzenia są organizowane przez tego samego organizatora w tym samym miejscu lub na tej samej trasie co najmniej 4 razy w roku według opracowanego terminarza lub co najmniej raz w roku w dniach świąt państwowych i narodowych, a tego rodzaju wydarzenia odbywały się w ciągu ostatnich 3 lat, chociażby nie w formie zgromadzeń i miały na celu w szczególności uczczenie doniosłych i istotnych dla historii Rzeczypospolitej Polskiej wydarzeń, organizator może zwrócić się z wnioskiem do wojewody o wyrażenie zgody na cykliczne organizowanie tych zgromadzeń.
Pytanie do refleksji: Czy zgromadzenia cykliczne powinny mieć pierwszeństwo? A jeśli tak – to dlaczego?
Ograniczenia wolności zgromadzeń
Ograniczenia są możliwe tylko w wyjątkowych sytuacjach i muszą być proporcjonalne.
Przykłady:
- zgromadzenie propaguje przemoc, nienawiść lub ideologie totalitarne,
- istnieje realne zagrożenie dla życia, zdrowia lub mienia,
- organizator nie ma pełnej zdolności prawnej,
- uczestnicy wnoszą broń lub inne niebezpieczne przedmioty.
Zgromadzenia spontaniczne
Nie zawsze konieczne jest wcześniejsze zgłoszenie zgromadzenia, czasem jest to niemożliwe.
Zgromadzenia mogą się odbyć spontanicznie, jeśli związane są z nagłym wydarzeniem o istotnym znaczeniu publicznym, którego nie dało się wcześniej przewidzieć.
Rozwiązanie zgromadzenia spontanicznego może nastąpić tylko w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa lub porządku drogowego. Decyzja o rozwiązaniu takiego zgromadzenia jest ustna, poprzedzona dwukrotnym ostrzeżeniem i ogłoszona publicznie uczestnikom.
Przykład: Gdyby nagle pojawiła się informacja o niesprawiedliwej decyzji rządu, ludzie mogą zebrać się jeszcze tego samego dnia, by wyrazić sprzeciw.
Podsumowanie
Wolność zgromadzeń to nie tylko zapis w Konstytucji – to realne narzędzie wpływu na władzę i życie społeczne. Dzięki niej obywatele mogą się jednoczyć, wyrażać opinie i domagać się zmian.
Do przemyślenia:
- Czy wolność zgromadzeń w Polsce jest obecnie w pełni przestrzegana?
- Jak odróżnić zgromadzenie pokojowe od niepokojowego?
- Czy prawo do wolności zgromadzeń powinno mieć absolutny charakter, czy jednak granice (np. wobec ugrupowań skrajnych)?