Instrukcja
Czas trwania:
45 / 90 minut
Sugestia:
Starsze klasy szkoły średniej
To Ty jesteś gospodarzem tych zajęć. Najlepiej znasz grupę, którą uczysz i wiesz, w jaki sposób najlepiej będzie przeprowadzić tę lekcję. Ta lekcja jest tylko sugestią – zachęcamy do rozbudowywania, modyfikowania lub przeprowadzania w innej formie!
Cele
- Wyjaśnić, czym jest trójpodział władzy i dlaczego jest ważny w demokracji.
- Poznać zadania i kompetencje władz: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.
- Zrozumieć, jak działa mechanizm wzajemnej kontroli i równowagi władz.
- Przeanalizować skutki braku równowagi władz na podstawie przykładów.
- Rozwijać umiejętność krytycznego myślenia i refleksji obywatelskiej.
ROZGRZEWKA
Czym jest trójpodział władzy?
Aktywność:
- Na początku możesz zadać pytanie: Z czym kojarzy Wam się trójpodział władzy? Zapisz skojarzenia na tablicy.
- Możesz także przedstawić poniższy film:
- Wyjaśnij, że trójpodział władzy to podział na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, które mają się wzajemnie kontrolować i równoważyć, by zapobiegać nadużyciom i chronić prawa obywateli.
STREFA WIEDZY
Role „graczy” i mechanizm równowagi
Podział na 3 grupy:
Każda grupa losuje jedną władzę: ustawodawczą, wykonawczą lub sądowniczą.
Zadanie:
Wyszukajcie w treści Konstytucji odpowiedzi na pytania:
- Jakie są główne zadania wylosowanej władzy?
- Jakie instytucje ją reprezentują w Waszym państwie?
- Jak ta władza może kontrolować lub hamować pozostałe?
Zagadnienia do omówienia:
Władza ustawodawcza
- Kto ją reprezentuje w Polsce? (art. 95 Konstytucji)
- Główne zadania Sejmu i Senatu (art. 95, 118 Konstytucji) to tworzenie i uchwalanie ustaw, kontrola rządu, uchwalanie budżetu.
Jak Sejm może kontrolować pozostałe władze?
- Może odwołać rząd (poprzez wotum nieufności) (art. 158 Konstytucji).
- Może zmieniać prawo, które ogranicza działania władzy wykonawczej.
- Może powoływać komisje śledcze (art. 111 Konstytucji).
Władza wykonawcza
- Kto ją reprezentuje w Polsce? (art. 126, 146 Konstytucji) – Prezydent, Rada Ministrów (rząd) i Premiera
- Główne zadania to wykonywanie ustaw, zarządzanie państwem, polityka zagraniczna, kierowanie administracją.
Jak władza wykonawcza może kontrolować pozostałe władze?
- Prezydent może zawetować ustawę (art. 122 Konstytucji).
- Rząd może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z konstytucją (art. 122 Konstytucji).
- Rada Ministrów tworzy projekt ustawy budżetowej (art. 222 Konstytucji), Prezydent nadaje ordery (art. 144 Konstytucji).
Władza sądownicza
- Kto ją reprezentuje w Polsce? (art. 175 Konstytucji) – Sądy powszechne, Sąd Najwyższy, Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu.
- Główne zadania (art. 177 Konstytucji) to rozstrzyganie sporów między obywatelami, rozstrzyganie o odpowiedzialności karnej, ochrona praw obywateli, kontrola zgodności prawa z konstytucją.
Jak może kontrolować pozostałe władze?
- Może uchylić przepisy ustawy niezgodne z Konstytucją.
- Może skazać członka rządu za złamanie prawa.
DOŚWIADCZENIE
Co się dzieje, gdy jedna z władz przejmuje kontrolę?
Scenariusz interaktywny:
- Przedstaw uczniom krótką fikcyjną historię – możesz ją wydrukować lub wyświetlić na tablicy
- W państwie X rząd (władza wykonawcza) przejmuje kontrolę nad sądami, obsadzając swoimi ludźmi wszystkie najważniejsze stanowiska. Na kluczowe funkcje sędziowskie powoływane są osoby zaprzyjaźnione z władzą – na przykład żona ministra edukacji, który wprowadził obowiązkowe lekcje religii w szkołach, czy przyjaciółka Prezydenta jeszcze z czasów liceum. Dzięki temu rząd zyskuje pewność, że wyroki sądów będą zgodne z jego interesami.
Parlament (władza ustawodawcza) uchwala ustawy zgodnie z wolą rządu, bez debaty i poprawek. Opozycja nie ma realnego wpływu na proces tworzenia prawa – jej poprawki są z góry odrzucane, a wystąpienia ograniczane czasowo lub przerywane przez Marszałka, co uniemożliwia merytoryczną dyskusję. Przykładowo, podczas prac nad ustawą wprowadzającą nakaz transmitowania prasowych konferencji rządowych przez wszystkie stacje telewizyjne (publiczne i prywatne), zgłoszone przez opozycję propozycje zmian nie zostały nawet poddane pod głosowanie.
Sędziowie, którzy uniewinnili dziennikarzy, którzy opublikowali reportaż dotyczący znajomości nowopowołanych sędziów z przedstawicielami rządu zostali przeniesieni do innych sądów oddalonych od ich miejsca zamieszkania nawet o 200 kilometrów.
- Poproś grupy o analizę: Co się stanie, jeśli pozbawimy stołu jednej nogi? Co się stanie z drużyną sztafetową, jeśli tylko jeden zawodnik biegnie cały dystans?
- Zapisz na tablicy skutki: brak kontroli, nadużycia, ograniczenie praw obywatelskich, ryzyko tyranii.
INSPIRACJE
Przykłady z życia i popkultury – skutki braku równowagi
Aktywność dodatkowa:
- Punktem wyjścia do rozmów z grupą może być poproszenie uczniów o wskazanie przykładów z popkultury, w których brak zachowania równowagi między władzami prowadził do … Zachęć uczniów do poszukiwania w różnych obszarach – gier komputerowych, filmów, książek, czy komiksów. Możesz również sam zaproponować filmy („Barbie”, „Gwiezdne Wojny”).
- Możesz także zapytać grupę o to, czy znają jakieś przykłady z historii, w których brak zachowania równowagi władz doprowadził do pogorszenia sytuacji państwa?
Refleksje
Pytania do klasy:
- Co jest największym zagrożeniem dla równowagi władz dziś?
- Jak możemy bronić tej równowagi jako obywatele?
- Dlaczego niezależność sądów jest kluczowa dla funkcjonowania demokracji?
- Jakie mogą być skutki, jeśli władza ustawodawcza i wykonawcza zdominują władzę sądowniczą?
- W jaki sposób media mogą wspierać lub zagrażać równowadze władz?
- Czy trójpodział władzy zawsze gwarantuje ochronę praw obywatelskich?
- Jak można „dbać” o zachowanie równowagi władz?