Ochrona środowiska to działania podejmowane przez państwo i obywateli w celu zapobiegania jego zniszczeniu, ograniczania zanieczyszczeń oraz przywracania przyrody do właściwego stanu. Obejmuje ona m.in. ochronę powietrza, wody, gleby, roślin, zwierząt oraz racjonalne korzystanie z zasobów naturalnych.
W ujęciu prawnym ochrona środowiska nie jest tylko dobrowolnym działaniem, ale obowiązkiem. Środowisko naturalne jest uznawane za dobro wspólne, co oznacza, że jego ochrona leży zarówno w interesie państwa, jak i wszystkich obywateli.
Dlaczego ochrona środowiska jest tak ważna?
- wpływa na nasze zdrowie – smog, brudna woda i zanieczyszczona gleba powodują choroby
- wpływa na gospodarkę – korzystamy z zasobów naturalnych każdego dnia
- wpływa na przyszłość – skutki zmian klimatu odczują kolejne pokolenia
Zmiana klimatu sprawia, że te problemy stają się coraz bardziej realne. Fale upałów, susze, gwałtowne burze – to nie są już odległe scenariusze, ale coś, co dzieje się tu i teraz.
Działania w zakresie ochrony przyrody
W praktyce traktowanie środowiska jako dobra wspólnego znajduje odzwierciedlenie w programach ochrony przyrody i polityce klimatycznej. Przykładem są obszary chronione w ramach sieci Natura 2000, parki narodowe, rezerwaty przyrody, projekty rekultywacji terenów zdegradowanych oraz inicjatywy przeciwdziałania zmianom klimatu w Polsce i UE.
Znaczenie ochrony środowiska wynika także z problemów globalnych, takich jak zmiana klimatu. Dlatego państwa podejmują wspólne działania, m.in. w ramach Porozumienia paryskiego, przyjętego podczas 21 Konferencji ONZ w sprawie zmian klimatu w 2015 roku.
Jego celem jest ograniczenie wzrostu średniej temperatury na świecie oraz zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych. Państwa zobowiązały się do podejmowania działań na rzecz klimatu, przedstawiania planów redukcji emisji oraz ich regularnej aktualizacji. Ważnym elementem porozumienia jest także współpraca międzynarodowa oraz wsparcie dla krajów najbardziej narażonych na skutki zmiany klimatu.
Na poziomie Unii Europejskiej istotny jest także Artykuł 37 Karty Praw Podstawowych
Wysoki poziom ochrony środowiska i poprawa jego jakości muszą być zintegrowane z politykami Unii i zapewnione zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.
Te wszystkie działania są wspierane przez obywateli i organizacje pozarządowe. Każdy ma prawo do informacji o stanie środowiska, a władze publiczne mają obowiązek wspierać inicjatywy obywatelskie, np. kampanie edukacyjne, akcje sprzątania rzek i lasów, czy projekty odnawialnych źródeł energii w lokalnych społecznościach.
Ochrona środowiska wynika również z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która nakłada na władze publiczne obowiązek prowadzenia polityki zapewniającej bezpieczeństwo ekologiczne, a na każdego obywatela – obowiązek dbania o stan środowiska.
Akty prawne
Konstytucja RP
Art. 74
1. Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.
2. Ochrona środowiska jest obowiązkiem władz publicznych.
3. Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska.
4. Władze publiczne wspierają działania obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.
Art. 86
Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie. Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa.
Te wszystkie działania są wspierane przez obywateli i organizacje pozarządowe. Każdy ma prawo do informacji o stanie środowiska, a władze publiczne mają obowiązek wspierać inicjatywy obywatelskie, np. kampanie edukacyjne, akcje sprzątania rzek i lasów, czy projekty odnawialnych źródeł energii w lokalnych społecznościach.
Ustawa Prawo ochrony środowiska
Art. 4
1. Obowiązkiem organów administracji publicznej, osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych oraz osób fizycznych jest dbałość o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym.
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
W ochronie środowiska istotną rolę pełni też Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz).
Verein KlimaSeniorinnen przeciwko Szwajcarii
W przełomowym wyroku w sprawie Verein KlimaSeniorinnen przeciwko Szwajcarii z 9 kwietnia 2024 r., Trybunał uznał, że Szwajcaria naruszyła artykuł 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego), z uwagi na to, że nie podjęto w odpowiednim czasie i w odpowiedni sposób skutecznych środków przeciwko zmianie klimatu. Nie zrealizowało nawet własnych celów redukcji emisji gazów cieplarnianych. W efekcie starsze kobiety są szczególnie narażone na coraz częstsze i silniejsze fale upałów, które zagrażają ich zdrowiu, życiu i jakości życia codziennego.
Wyrok ten otworzył drogę stowarzyszeniom i obywatelom do składania skarg przeciwko państwom członkowskim w sytuacjach, gdy działania władz są niewystarczające, a ich skutki wpływają na zdrowie i jakość życia ludzi. ETPCz w ten sposób wzmocnił odpowiedzialność państw za realizację polityki klimatycznej oraz stworzył precedens, który może być wykorzystywany w przyszłych postępowaniach przeciwko państwom europejskim, w tym także Polsce.
Warto wspomnieć także o wcześniejszej decyzji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w której nie stwierdził on jednak naruszenia praw człowieka w związku ze zmianami klimatycznymi.
Sprawa Duarte Agostinho i Inni przeciwko Portugalii i innym 32 Państwom
Sprawa dotyczyła emisji gazów cieplarnianych z 33 państw członkowskich, które zdaniem skarżących – obywateli Portugalii w wieku od 10 do 23 lat – przyczyniają się do zjawiska globalnego ocieplenia, skutkującego między innymi falami upałów wpływającymi na warunki życia i zdrowie skarżących.
Trybunał uznał jednak w tej sprawie skargę za niedopuszczalną, po pierwsze w stosunku do Portugalii na skutek niewyczerpania przez skarżących krajowych środków prawnych, w stosunku do Ukrainy, z uwagi na przebiegającą na jej terytorium wojnę, a w stosunku do pozostałych państw wobec tego, że skarżący nie znajdują się w jurysdykcji tych państw.
TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ
Z perspektywy ochrony środowiska w Polsce istotne jest również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który orzekał też w polskich sprawach.
C-121/21 – Republika Czeska przeciwko Polsce (Mine de Turów)
Spór o kopalnię węgla brunatnego Turów, niedaleko granicy polsko-czeskiej rozpoczął się w 2020 roku, gdy Polska przedłużyła koncesję na wydobycie do 2026, a potem do 2044 roku, bez pełnej oceny wpływu na środowisko.
Czechy złożyły skargę do Komisji Europejskiej, a następnie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), zarzucając Polsce naruszenie przepisów dotyczących ochrony środowiska, wód, dostępu do informacji i zasady lojalnej współpracy między państwami UE.
TSUE uznał, że dalsze wydobycie w Turowie może spowodować poważne i nieodwracalne szkody dla środowiska i zdrowia ludzi, głównie przez obniżanie się poziomu wód podziemnych, zagrażające źródłom wody pitnej i statyce budynków w Czechach. W ramach środka tymczasowego Trybunał nakazał Polsce natychmiastowe wstrzymanie wydobycia i ustanowił karę pół miliona euro dziennie, jeśli nakaz nie będzie wykonany. Polska nie wstrzymała wydobycia i odrzuciła obowiązek płacenia kary, twierdząc, że decyzja TSUE wykracza poza kompetencje Unii.
W 2022 r. strony zawarły ugodę, w której Polska zobowiązała się do działań łagodzących (monitoring wód, ekrany przeciwfiltracyjne i akustyczne, ograniczenie emisji pyłów i hałasu), a Czechy wycofały skargę do TSUE, co sprawiło, że ostateczny wyrok Trybunału w tej sprawie już nie zapadł.
C-441/17 – Komisja przeciwko Polsce (Puszcza Białowieska)
25 marca 2016 r. Minister Środowiska podjął decyzję pozwalającą na trzykrotne zwiększenie pozyskiwania drewna w Nadleśnictwie Białowieża.
Decyzja ta została uznana za sprzeczną z dyrektywami Unii Europejskiej, z uwagi na to, że prowadziła do usuwania stuletnich drzewostanów, które są niezbędne dla istnienia niektórych gatunków oraz siedlisk oraz naruszała integralność obszaru Natura 2000.
W związku z tym Komisja Europejska wezwała Polskę do zaprzestania działań na terenie Puszczy Białowieskiej. W związku jednak, że wycinka została rozpoczęta, na wniosek Komisji Europejskiej Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zdecydował się nałożyć na Polskę tzw. środek tymczasowy, czyli zobowiązanie do zaprzestania działań, które mogą doprowadzić do nieodwracalnych szkód.
Ostatecznie, Trybunał wydał wyrok, w którym uznał, że działania Polski naruszały prawo UE, ponieważ nie były konieczne i zagrażały chronionym siedliskom oraz gatunkom w obszarze Natura 2000.W efekcie potwierdzono, że wycinka była nielegalna, a Polska musi dostosować się do unijnych przepisów dotyczących ochrony środowiska.
Dzięki instytucjom takim jak Unia Europejska i Europejski Trybunał Praw Człowieka obywatele mają możliwość nie tylko uczestniczenia w polityce ochrony środowiska, ale również egzekwowania od państw przestrzegania przepisów i działań mających realny wpływ na poprawę stanu środowiska i ochronę klimatu.
Pytanie do refleksji
Czy Twoje miasto lub gmina podejmuje wystarczające działania na rzecz ochrony klimatu i przyrody? Co Ty możesz zrobić, żeby sytuacja się poprawiła? Zastanów się, czy może w ramach budżetu obywatelskiego można podjąć jakieś działania?