Prawo do nauki to jedno z fundamentalnych praw człowieka.
Oznacza ono realną możliwość zdobywania wiedzy, rozwijania umiejętności oraz kształtowania własnej osobowości poprzez edukację na każdym etapie życia.
Nie jest to jedynie prawo do uczęszczania do szkoły, lecz gwarancja, że państwo ma obowiązek stworzyć każdemu warunki do korzystania z edukacji – niezależnie od sytuacji materialnej, pochodzenia, miejsca zamieszkania, przekonań światopoglądowych czy stanu zdrowia.
W polskim porządku prawnym prawo do nauki ma zarówno wymiar wolnościowy (nikt nie może zabronić Ci się uczyć), jak i wymiar socjalny (państwo musi zapewnić realny dostęp do bezpłatnej edukacji).
Edukacja jest nie tylko prawem każdego z nas, ale również obowiązkiem. Podlegają temu obowiązkowi wszyscy do czasu ukończenia 18 roku życia.
Podstawy prawne
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Art. 70
1. Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18 roku życia
jest obowiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa ustawa.
2. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna. Ustawa
może dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez publiczne szkoły
wyższe za odpłatnością.
3. Rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół
innych niż publiczne. Obywatele i instytucje mają prawo zakładania szkół
podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych. Warunki
zakładania i działalności szkół niepublicznych oraz udziału władz publicznych w
ich finansowaniu, a także zasady nadzoru pedagogicznego nad szkołami i
zakładami wychowawczymi, określa ustawa.
Prawo oświatowe
Art. 35
1. Nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia.
2. Obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat, oraz trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18. roku życia.
Akty prawa międzynarodowego:
Protokół nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Wykonując swoje
funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo uznaje prawo rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
Art. 26
Każda osoba ma prawo do nauki. Nauczanie powinno być nieodpłatne, przynajmniej w zakresie kształcenia podstawowego. Wykształcenie podstawowe jest przymusowe. Wykształcenie techniczne i zawodowe ma być powszechnie dostępne, a wykształcenie wyższe ma być dostępne na równi dla wszystkich na podstawie rzeczywistych osiągnięć.
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych
Art. 13
Państwa-Strony niniejszego Paktu uznają prawo każdego do nauki. Są one zgodne, że nauczanie powinno zmierzać do pełnego rozwoju osobowości i poczucia godności ludzkiej i umacniać poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności.
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej
Art. 14
1. Każdy ma prawo do nauki i dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego.
2. Prawo to obejmuje możliwość korzystania z bezpłatnej nauki obowiązkowej.
3. Wolność tworzenia placówek edukacyjnych z właściwym poszanowaniem zasad demokratycznych i prawo rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi, filozoficznymi i pedagogicznymi są szanowane, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tej wolności i tego prawa.
Równość w dostępie do edukacji
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Çam p. Turcji
Trybunał rozpatrywał sprawę osoby niewidomej, która zdała egzamin wstępny do akademii muzycznej, ale mimo to nie została przyjęta. Powodem odmowy był wyłącznie jej stan zdrowia.
Trybunał uznał, że doszło do naruszenia zakazu dyskryminacji w związku z prawem do nauki (art. 14 Konwencji w związku z art. 2 Protokołu nr 1).
Najważniejsze wnioski z tego wyroku
- Sam fakt niepełnosprawności nie może być powodem odmowy dostępu do edukacji.
- Jeśli ktoś spełnia wymagania (np. zda egzamin), powinien mieć realną możliwość nauki.
- Szkoły i uczelnie mają obowiązek rozważyć tzw. racjonalne usprawnienia, czyli dostosowania umożliwiające naukę osobom z niepełnosprawnościami.
- Brak infrastruktury lub doświadczenia nie jest wystarczającym usprawiedliwieniem odmowy.
- Dyskryminacją jest także brak prób dostosowania systemu edukacji do potrzeb ucznia.
Wyrok ETPC w sprawie Grzelak przeciwko Polsce
Jednym z najważniejszych orzeczeń dotyczących praw ucznia jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Grzelak przeciwko Polsce (z 15 czerwca 2010 r., skarga nr 7710/02).
Sprawa dotyczyła ucznia, który nie uczęszczał na lekcje religii z powodu przekonań światopoglądowych swoich rodziców. Szkoła nie zorganizowała w praktyce zajęć z etyki, a na świadectwie w rubryce „religia/etyka” umieszczono kreskę.
Trybunał uznał, że takie postępowanie stanowi naruszenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – w szczególności wolności sumienia i wyznania oraz zakazu dyskryminacji w związku z prawem do nauki.
Znaczenie wyroku dla Ciebie
- Szkoła ma obowiązek szanować Twoje przekonania religijne, filozoficzne i światopoglądowe.
- Nie możesz być stygmatyzowany ani traktowany gorzej z powodu rezygnacji z lekcji religii.
- Jeśli nie uczęszczasz na religię, szkoła musi zapewnić realną możliwość udziału w zajęciach z etyki.
- Na świadectwie nie można w żaden sposób ujawniać Twoich przekonań wbrew Twojej woli.
Chwila na refleksję
- Nauka w szkole publicznej jest bezpłatna – nie można pobierać opłat za realizację podstawy programowej.
- Do ukończenia 18. roku życia państwo ma obowiązek zapewnić Ci możliwość kontynuowania nauki.
- Masz prawo do równego dostępu do edukacji bez jakiejkolwiek dyskryminacji.
- Szkoła musi respektować Twoją godność oraz przekonania światopoglądowe.